Przekazaliśmy do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego opinię dotyczącą projektu zmian w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Zwracamy w niej uwagę, że proponowana nowelizacja - choć podejmuje ważne problemy funkcjonowania uczelni - w wielu miejscach utrwala model uniwersytetu oparty na hierarchii, parametryzacji i ograniczonej partycypacji pracowników.

Zapoznaj się z pełną treścią opinii przygotowanej przez Koordynację Branż. Nauki i Edukacji (zob. niżej, link do pliku pdf).

Podkreślamy przede wszystkim, że uczelnia nie jest wyłącznie systemem produkcji mierzalnych rezultatów naukowych. Dla nas to raczej wspólnota osób wykonujących różne, wzajemnie dopełniające się zadania: prowadzących badania, kształcących studentów, organizujących działania naukowe i dydaktykę; zapewniających infrastrukturę oraz codzienne funkcjonowanie instytucji.

Z tego samego powodu alarmujemy, że projektowana nowelizacja całkowicie pomija pracowników niebędących nauczycielami akademickimi (sic!) Jako akademickie komisje IP jesteśmy w tym punkcie konsekwentne: nasze zakłady pracy współtworzone są w równym stopniu przez wszystkie grupy składających się na nie kadr. Nie można mówić o rozwoju nauki i dydaktyki, jednocześnie ignorując znaczną część osób, które ten rozwój każdego dnia umożliwiają.

(Dodajmy, że nowe obowiązki nakładane na uczelnie - związane m.in. z gromadzeniem danych, rozwojem zasobów naukowych, popularyzacją wiedzy czy umiędzynarodowieniem - będą w dużej mierze realizowane również dzięki pracy tej grupy. Tymczasem projekt i jego Ocena Skutków Regulacji pomijają ich rolę).

Krytycznie odnosimy się także do dalszego wzmacniania hierarchicznego modelu zarządzania uczelnią. Ograniczenie udziału nauczycieli akademickich bez habilitacji lub stanowiska profesora uczelni w radach naukowych zmniejsza reprezentatywność tych organów i osłabia kolegialny charakter uniwersytetu.

piśmie wskazujemy, że sama deklaracja odejścia od nadmiernej presji publikacyjnej nie wystarczy. Proponowane zmiany dotyczące ocen okresowych nauczycieli akademickich pozostawiają możliwość utrzymania systemu, w którym wartość pracy badawczej będzie w praktyce sprowadzana przede wszystkim do wskaźników bibliometrycznych. Ocena pracy naukowej powinna uwzględniać całokształt działalności pracownika, charakter stanowiska, zakres obowiązków oraz różnorodność zadań.

Bronimy szerszego rozumienia misji nauki. Szczególnie w przypadku nauk humanistycznych i społecznych nie można ograniczać wartości badań do ich bezpośredniej użyteczności gospodarczej - a to sugeruje w pewnym miejscu projekt („Podstawowymi kryteriami oceny działalności naukowej są w ewaluacji jakości działalności naukowej: a) poziom naukowy lub artystyczny prowadzonej działalności, b) efekty finansowe badań naukowych i prac rozwojowych, c) wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki”). Uniwersytet rozwija nie tylko innowacje, ale także kulturę, debatę publiczną, pamięć społeczną i zdolność krytycznego rozumienia świata.

W naszej opinii zwracamy ponadto uwagę na to, czego w projekcie zabrakło. Mimo wcześniejszego poparcia sejmowej Komisji do Spraw Petycji nie podjęto kwestii zniesienia bezwzględnego wymogu niekaralności nauczycieli akademickich. Tymczasem aktualne przepisy wywołują efekt mrożący i mogą ograniczać gotowość pracowników naukowych do zabierania głosu w sprawach publicznych czy ujawniania nieprawidłowości – w tym sensie osłabiają jedną z podstawowych funkcji uniwersytetu jako instytucji krytycznej.
Ponadto postulujemy uregulowanie zasad proporcjonalnego obniżania pensum dydaktycznego w przypadku ustawowego skrócenia czasu pracy, tak aby obowiązujące rozwiązania nie prowadziły do nierównego traktowania pracowników.

Podsumowując, w naszym stanowisku postulujemy m.in.:

– rzeczywiste uwzględnienie pracowników niebędących nauczycielami akademickimi w polityce państwa wobec szkolnictwa wyższego;

– wzmocnienie udziału pracowników w ustalaniu zasad oceny ich pracy;

– odejście od dominacji wskaźników ilościowych w ocenie działalności naukowej;

– zachowanie reprezentatywności organów kolegialnych uczelni;

– uwzględnienie kulturowego i społecznego wymiaru działalności naukowej (rozszerzenie proponowanych zapisów, zgodnie z którymi “Podstawowymi kryteriami oceny działalności naukowej” jest “wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki”).

Uniwersytet nie jest (tylko) przedsiębiorstwem “wykopującym” z publikacji ministerialne punkty. Dla nas to wciąż instytucja publiczna, której siła zależy od pracy całej wspólnoty akademickiej i od warunków, w jakich ta wspólnota realnie może działać.

Zauważmy przy tym, że sam przykład przesłanego nam do opinii projektu najlepiej pokazuje to, że nie wszystkie grupy rozwarstwionej kadry akademickiej mogą liczyć na równie silną reprezentację polityczną, a tym samym na równy wpływ na kluczowe decyzje dotyczące przyszłości naszej uczelni – w tym rozstrzygnięcia na polu podziału środków z subwencji czy przyznawania podwyżek. 

I dlatego droga do sprawiedliwszej, bardziej przyjaznej akademii nie wiedzie przez cierpliwość i kolejne awanse, lecz przez wspólne organizowanie się nas, zwykłych pracownic i pracowników. Pora zawalczyć o naszą widoczność i poszanowanie demokratycznego charakteru procesów decyzyjnych w naszych akademickich zakładach pracy!

Janek Skarbek-Kazanecki
_{Koordynator ds. nauki i edukacji w Komisji Krajowej}